Sportda dopingga qarshi kurashishning huquqiy asoslari

O’rmonov Shoxrux Bobur o’g’li,

Toshkent davlat yuridik universiteti,

Sport huquqi magistratura fakulteti magistranti

Annotatsiya:Maqolada sportda bugungi kundagi sport sohasidagi global muammoga qaratilgan bo’lib, sportdagi halollik va olimpizm printsiplarining himoya qilishdagi sport sohasini tartibga soluvchi qonunchilikda dopingga qarshi kurash faoliyatidagi huquqiy muammolarning nazariy va tashkiliy-huquqiy jihatlari va ular faoliyatidagi muammolar yoritilib, sportchilarning huquqlarini kengaytirish hamda doping qarshi kurash faoliyatini takomillashtirishning ustuvor yo’nalishlarini amalga oshirishga qaratilgan takliflar ishlab chiqilgan.

Kalit so’zlar:Doping, sportchi, anti-doping kodeksi, Butunjahon anti-doping agentligi, diskvalifikatsiya.

Sport doimo insoniyat hayotining ajralmas qismi bo’lib kelgan — uzoq vaqt davomida odamlar tezroq, balandroq, kuchliroq bo’lishga intilganlar. Biroq, endi sport endi nafaqat xalqlar va mamlakatlarni birlashtiradigan ko’ngil ochish, balki xalqaro maydondagi siyosiy kurash vositasi hamdir.    Sportchining tanasi, uning fiziologiyasi sportning murakkab tomonidir. Aynan u sport dunyosida jiddiy muammoga aylandi, chunki insonning fiziologik imkoniyatlarini farmakologik ta’sir tufayli tashqaridan boshqarish mumkin. Doping yangi hodisa emas. Tarix shuni ko’rsatadiki, hatto qadimgi yunonlar ham sport faoliyatini yaxshilash uchun turli xil moddalardan foydalanganlar. Keyinchalik texnologiyaning rivojlanishi bilan doping bilan bog’liq vaziyat ayanchli darajaga yetdi. Albatta, turli sport tashkilotlari bunga qarshi kurashishga harakat qilishdi.

Sportdagi doping — bu sportchilar tomonidan  har xil turdagi farmakologik  preparatlarni qabul qilishi yoki ulardan foydalanishidir. Sportda doping XIX asrning oxiridan boshlab faol ravishda qo’llanila boshlandi va ulardan birinchisi striknin bo’lib, u kichik dozalarda ijrochilarda qisqa muddatli rag’batlantiruvchi ta’sir ko’rsatdi. Ko’plab kofe ichish sportchilarning qobiliyatlarini oshirishga olib kelishi ham ma’lum. Dopingdan foydalanish sohasida va qonun nuqtai nazaridan hal qilinmagan yoki to’liq hal qilinmagan bir qator muammolar mavjud. [1].

Sportda dopingdan foydalanish xalqaro huquq uchun normativ nuqtai nazardan muammo hisoblanadi. Ushbu muammo yuridik nuqtai nazardan to’liq hal  qilinmagan, chunki taqiqlangan farmakologik vositalardan foydalanish uchun ham xalqaro sportda, ham ayrim davlatlarda davlat tomonidan belgilangan jarimalar tizimi etarli darajada samarali emas yoki umuman yo’q. Ya’ni, ba’zi davlatlarning qonunlarida dopingdan foydalanganlik uchun javobgarlik va jazo to’g’risidagi normalar mavjud emas. 1965 yilda Strasburgda (Frantsiya) bo’lib o’tgan Xalqaro sport tibbiyoti kongressida «doping» tushunchasi aniqlandi. Ushbu ta’rifga ko’ra, doping — bu organizmga begona moddalar yoki har qanday fiziologik moddalarni g’ayritabiiy miqdorda har qanday vositalar yordamida inson tanasiga kiritish yoki har qanday moddani g’ayritabiiy tarzda sun’iy va adolatsiz ravishda kiritish. musobaqa davomida sportchining natijasini oshirish tushuniladi.

Jismoniy tarbiya va sport bo’yicha xalqaro xartiyada (Parij, 1978) jismoniy tarbiya va sport har bir insonning asosiy huquqi ekanligi ta’kidlangan. Ushbu hujjatning 7-moddasi, doping sog’liq uchun xavfli va sport odobiga zid bo’lgan hodisa ekanligi tufayli zararli ta’sirga ega deb ta’rif berilgan.

Dopingga qarshi qonuniy kurash 1989 yilda Strasburgda Doping qo’llanilishiga qarshi kurash to’g’risidagi konvensiyasining qabul qilinishi bilan boshlandi (Strasburg, 1989). Uning maqsadi musobaqaning yaxlitligini va sportchilarning sog’lig’ini ta’minlashdir. Konventsiya ishtirokchilari o’zlarining davlat tashkilotlarining sportdagi doping bilan shug’ullanadigan faoliyatini muvofiqlashtirmoqdalar. O’z navbatida, davlatlarning vazifasi dopingning  mavjudligi va aylanishini cheklaydigan tegishli qonunlarni qabul qilishdir. 1989 yilgi Konvensiyaning ishtirokchilari bo’lgan mamlakatlar ham o’zlarining sport tashkilotlariga antidoping nazorati mablag’larini jalb qilishda yordam berishadi.

Konventsiyada ilova mavjud –unda taqiqlangan farmakologik doping turlari turlari va doping usullari ro’yxati mavjud. Ushbu ro’yxat Xalqaro Olimpiya qo’mitasining antidoping ro’yxatiga muvofiq har yili yangilanadi.

Butunjahon antidoping kodeksida barcha sport turlarida dopingga qarshi choralar istisnosiz berilgan. Har yili Butunjahon antidoping agentligi har tomonlama tadqiqotlar olib borish, taqiqlangan dorilar ro’yxatini tuzish, dunyo bo’ylab laboratoriyalarni akkreditatsiya qilish, ko’rib chiqilayotgan muammoga bag’ishlangan turli xil simpoziumlarni o’tkazish bo’yicha katta ishlarni amalga oshiradi. Butunjahon antidoping kodeksi sport musobaqalari deb tasniflangan barcha sohalarga nisbatan qo’llaniladi. Ya’ni, bu sportchilar, ularning murabbiylari, musobaqalarda qatnashadigan sportchilar bilan ishlaydigan tibbiy xodimlar (shuningdek, musobaqalar oldidan mashg’ulotlar paytida) va boshqalar. Barcha  sportchilar o’z tanalariga taqiqlangan farmakologik moddalarni kiritishining oldini olishga majburdirlar. Aynan shu yerda Jahon antidoping kodeksida, Xalqaro olimpiya qo’mitasining Tibbiy kodeksida va boshqa aksariyat antidoping qoidalarida qabul qilingan ob’ektiv javobgarlik printsipi amalga oshiriladi. Ushbu printsipga ko’ra, antidoping talablariga rioya qilmaslik, sportchidan olingan namunadagi taqiqlangan moddalarni yoki ularning belgilarini aniqlashdan iborat.

Dopingdan foydalanish faktini aniqlash uchun doping nazorati o’tkaziladi. Doping nazorati — bu sportchilarning tanalarida ishlatilishi taqiqlangan moddalar mavjudligini aniqlash yoki musobaqalarga tayyorlanishning taqiqlangan usullaridan foydalanishni aniqlash maqsadida biologik namunalarni olish va tadqiq qilish. Bunday holda, qoidabuzarlik sportchining doping qabul qilishda ko’rsatgan niyatidan qat’iy nazar qayd etiladi. Motiv, beparvolik yoki xato — bu muhim emas, eng muhimi, tanada tekshirilgan taqiqlangan moddalarning mavjudligini ko’rsatadigan doping nazorati natijasidir.                                                          Butunjahon antidoping agentligining doping nazorati dasturi antidoping  komissiyalari tomonidan amalga oshiriladi. Ularning tarkibi ikki kishidan kam emas. Ular namunalarni olish, kodlash va tashish huquqiga ega. Antidoping nazorati bilan shug’ullanadigan antidoping komissarlari barcha ma’lumotlarni maxfiy tutishlari va doping nazorati protsedurasining to’g’ri bajarilishini ta’minlashlari shart. Ushbu protsedura maxsus tashkil etilgan joylarda (doping stantsiyasi) amalga oshiriladi. Musoboqalar sovrindorlari majburiy sinovdan o’tkaziladi. Musobaqa davomida jismoniy shaxslar bir necha bor antidoping sinovlaridan o’tishlari mumkin. Natijalar 48 soatdan kechiktirmasdan tayyor bo’lishi kerak.

Xulosa qiladigan bo’lsak, ushbu hodisani sportda yo’q qilish bo’yicha umumiy siyosatni ishlab chiqish jarayonida davlatlar bir-biri bilan hamkorlik qilishi, tajriba almashishi va birgalikda harakat qilishi kerak. Natijada xalqaro munosabatlarning  asosiy yo’nalishlaridan biri: turli mamlakatlar odamlari o’rtasida tinchlik va totuvlikni mustahkamlashga erishiladi. Sportning asosiy mano va mazmuniga putur etkazilishini oldi olinadi, doping qarshi kurashning adolatli mexanizmi olimpizning va sog’lom turmush tarzining ommalashishiga olib keladi.

 

Foydalanilga adabiyotlar ro’yxati

  1. Alekseev, S.V. Xalqaro sport qonuni / S.V. Alekseev. — M.: Zakon i pravo, 2019. — 895 b.
  2. Alekseev, S.V. Olimpiya qonuni — bu sport huquqshunosligining eng yangi yo’nalishi / S.V. Alekseev // Sport: ekonomika, pravo, upr. — 2018. — № 3. — b. 3-8.
  3. Derevoedov, A. Sportdagi doping va unga qarshi kurash / A. Derevoedov // Vestn. Ros. mejdunar. olimp. unta. — 2019. — № 4. — S. 13-14.
  4. Butunjahon antidoping kodeksi / per. ingliz tilidan N. D. Durmanova, V.L.

Nechipurenko. — M. : Sovet. sport, 2017.— 176 b.

  1. Platonov, V.N. Zamonaviy olimpiya sporti: muammolar, savollar, ziddiyatlar / V.N. Platonov // Vestn. sport. nauki- 2020. — № 3. — b. 61

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *